طرح «جاده توسعه» عراق: فرصتی راهبردی – تهدیدی بالقوه برای ایران
معرفی طرح
طرح «جاده توسعه» یا Development Road عراق، پروژهای عظیم برای تبدیل این کشور به کریدور ترانزیتی قدرتمند بین آسیا و اروپا است.
این مسیر شامل ساخت مسیرهای ریلی پرسرعت و بزرگراههایی است که از بندر فاو در جنوب عراق آغاز و تا مرز ترکیه ادامه مییابد، با عبور از حدود ۱۰ تا ۱۳ استان عراق .
هزینهای حدود ۱۷ میلیارد دلار برای این پروژه برآورد شده که شامل ساخت راهآهن، بزرگراه، تأسیسات خدماتی و شهرکهای صنعتی است. پیشبینی میشود پس از بهرهبرداری، سالانه حدود ۴.۸۵ میلیارد دلار درآمد (۴ میلیارد دلار از حمل کالا و ۸۵۰ میلیون دلار از مسافران) ایجاد گردد .
اهداف و نتایج احتمالی در عراق
این پروژه میتواند عراق را به یک هاب ترانزیتی منطقهای تبدیل کند، و ضمن تقویت توسعه اقتصادی و صنعتی، بیش از ۱۰۰ هزار فرصت شغلی بهویژه در بخش ساخت و ساز و صنایع جانبی ایجاد نماید .
راهاندازی این مسیر، باعث کاهش چشمگیر زمان و هزینه ترانزیت نسبت به مسیرهای دریایی و کانال سوئز میشود .
فرصتها برای ایران
در نگاه اول، توسعه این کریدور میتواند تهدیدی برای نقش فعلی ایران در ترانزیت کالا به شمار رود؛ بهخصوص که مسیر شلمچه – بصره هنوز ناکامل است .
با این حال، اگر ایران بتواند با عراق و ترکیه در این پروژه همکاری کند، میتواند جایگاهی در این کریدور پیدا کرده و درآمد ترانزیتیاش را ارتقا دهد . اتصال راهآهن شلمچه – بصره، مشارکت شرکتهای ایرانی در ساخت و توسعه زیرساختهای لجستیکی و بنادر، و همچنین بهکارگیری از این مسیر بهعنوان مسیر جایگزین در صورت تحریم، از جمله مزایای بالقوه برای ایران هستند .
علاوه بر این، با توجه به تأمین کالاهایی که از راه خلیج فارس میآید، ایران میتواند از نقش استراتژیکی خود بهعنوان نقطه عبور بهرهبرداری کرده و نفوذ اقتصادی بیشتری کسب کند .
چالشها برای ایران
برخی نگران هستند که این پروژه جایگاه ترانزیتی ایران را تضعیف کند؛ بهویژه در شرایطی که بندر چابهار و بندرعباس در رقابت هستند و مسیر جنوب–شمال ایران هنوز کامل نشده است .
علاوه بر این، تحریمهای آمریکا مانع از مشارکت فعال ایران در پروژههای خارجی شدهاند. این امر، توجیهپذیری رقابتی شرکتهای ایرانی را کاهش داده و مشارکت در طرح را دشوار میسازد .
تحولات بینالمللی مرتبط
عراق در سال ۲۰۲۳ عضویت خود در کنوانسیون TIR را برای تسهیل ترانزیت بینالمللی اعلام کرده و سیستم الکترونیک آن (TIR-EPD) با پلتفرم URUK عراق ادغام شد. اجرای موفق این سیستم از آوریل ۲۰۲۵ آغاز گردید و به کاهش چشمگیر مدت زمان حمل کالا از اروپا به خلیج فارس کمک کرده است .
علاوه بر این، قرارداد چهارجانبهای بین عراق، ترکیه، قطر و امارات برای پیشبرد این پروژه در سال ۲۰۲۴ به امضا رسید . این مشارکت گسترده، نشانگر اهمیت ژئوپلیتیکی این مسیر برای کشورهای منطقه است.
جمعبندی و توصیهها
جمعبندی
طرح «جاده توسعه عراق» واقعاً یکی از بزرگترین پروژههای زیرساختی در غرب آسیا است که میتواند مسیر تجارت بین آسیا و اروپا را بهکلی تغییر دهد.
برای ایران، این پروژه هم تهدید است – به علت امکان کاهش سهم ترانزیتیاش – و هم فرصت؛ خصوصاً در صورت ورود فعال و هوشمندانه در آن.
توصیهها برای ایران:
• تسریع در تکمیل مسیر شلمچه–بصره و توسعه زیرساختهای مرتبط.
• تلاش برای مشارکت رسمی و عملی در این طرح از طریق ارائه پیشنهادهای فنی و مالی.
• بهرهبرداری از پتانسیل TIR و URUK برای تسهیل انتقال کالا.
• هماهنگی با عراق در زمینه امنیت و همکاریهای لجستیکی.
• ارتقاء ظرفیتهای رقابتی در بنادر خود در سایه تغییرات منطقهای.